SOBERKA Kancelaria Sukcesyjna
← Wszystkie artykuły

Sukcesja firmy

Dzieci szansą na sukcesję. Jak przygotować następne pokolenie do przejęcia rodzinnej firmy?

Wielu przedsiębiorców przez całe życie buduje firmę z myślą, że kiedyś przekaże ją swoim dzieciom. Ale czy dzieci rzeczywiście chcą przejąć rodzinny biznes? Czy są odpowiednio przygotowane? I co zrobić, aby sukcesja nie stała się źródłem rodzinnych konfliktów?

Przekazanie przedsiębiorstwa następnemu pokoleniu jest jednym z najważniejszych wyzwań stojących przed właścicielami firm rodzinnych.

Wymaga nie tylko uporządkowania spraw prawnych i finansowych, ale również przygotowania przyszłych następców oraz zbudowania relacji opartych na zaufaniu.

Sukcesja może zakończyć się niepowodzeniem nie dlatego, że zabraknie majątku do przekazania, ale dlatego, że następca nie będzie chciał lub potrafił go właściwie wykorzystać.

Czy dzieci powinny przejmować firmy rodziców?

Dla wielu założycieli firm rodzinnych przekazanie przedsiębiorstwa dzieciom jest naturalnym zwieńczeniem wieloletniej pracy.

Firma stanowi nie tylko źródło dochodów, ale również dorobek życia, symbol niezależności i ważny element rodzinnej historii.

Rodzice często zakładają, że dzieci będą chciały kontynuować ich działalność.

Tymczasem młodsze pokolenie może mieć zupełnie inne plany.

Dzieci przedsiębiorców zdobywają wykształcenie, poznają inne środowiska zawodowe, rozwijają własne zainteresowania i budują niezależne życie.

Niektóre chętnie angażują się w rodzinny biznes. Inne nie widzą w nim swojej przyszłości.

Problem pojawia się wtedy, gdy oczekiwania rodziców zaczynają być traktowane jako obowiązek dzieci.

Przejęcie przedsiębiorstwa powinno być świadomą i dobrowolną decyzją następcy, a nie formą spłaty długu wdzięczności wobec rodziców.

Presja rodzinna może prowadzić do sytuacji, w której zarządzanie przejmuje osoba pozbawiona motywacji lub odpowiednich predyspozycji.

Konsekwencje mogą odczuć zarówno przedsiębiorstwo, jak i cała rodzina.

Nie każde dziecko musi zostać przedsiębiorcą

Jednym z zagrożeń opisanych w przewodniku jest nadmierne przekonanie rodziców, że dzieci powinny kontynuować rozpoczęte przez nich dzieło.

Tymczasem samo pokrewieństwo nie zapewnia umiejętności zarządzania.

Prowadzenie przedsiębiorstwa wymaga odpowiedzialności, samodzielności, podejmowania decyzji, umiejętności współpracy z ludźmi i radzenia sobie w trudnych sytuacjach.

Ważne są również cechy osobowości, zainteresowania i rzeczywista motywacja następcy.

Dlatego proces przygotowania do sukcesji powinien rozpocząć się od poznania predyspozycji dzieci.

Nie oznacza to, że rodzice powinni od najmłodszych lat przygotowywać je wyłącznie do prowadzenia firmy.

Przeciwnie – warto pozwolić im rozwijać różnorodne zainteresowania, zdobywać doświadczenia i podejmować samodzielne decyzje.

Dopiero wtedy możliwe będzie ustalenie, czy rodzinny biznes rzeczywiście odpowiada ich możliwościom i aspiracjom.

Sukcesor potrzebuje doświadczenia, nie tylko nazwiska

Właściciele firm rodzinnych często posiadają wiedzę zdobywaną przez kilkadziesiąt lat.

Znają rynek, klientów, pracowników i specyfikę swojego przedsiębiorstwa.

Nie zawsze jednak potrafią tę wiedzę przekazać kolejnemu pokoleniu.

Przyszły następca powinien mieć możliwość stopniowego poznawania działalności firmy, ale również zdobywania doświadczenia poza nią.

Praca w innym przedsiębiorstwie może być szczególnie wartościowa.

Pozwala poznać inne sposoby zarządzania, nauczyć się samodzielności i zdobyć doświadczenie bez ochrony wynikającej z rodzinnych relacji.

Co ważne, pomaga również zbudować autorytet oparty na rzeczywistych kompetencjach.

Pracownicy rodzinnej firmy łatwiej zaakceptują nowego lidera, jeśli będą widzieli jego wiedzę, zaangażowanie i umiejętność podejmowania decyzji.

Pięć etapów przygotowania następcy do sukcesji

Autorzy „Przewodnika po sukcesji w firmach rodzinnych” przedstawiają model obejmujący pięć kolejnych etapów zwiększających szanse powodzenia sukcesji.

Etap 1. Wzajemne poznawanie

Dzieci poznają rodzinny biznes, a rodzice obserwują ich zainteresowania, umiejętności i predyspozycje.

Jest to czas na rozmowę o przyszłości, bez wywierania presji dotyczącej przejęcia firmy.

Etap 2. Wybór kandydata

Na podstawie zainteresowania, gotowości i kompetencji wybierana jest osoba lub grupa osób, które mogą w przyszłości przejąć odpowiedzialność za przedsiębiorstwo.

Ważne, aby decyzja była uzasadniona, a nie wynikała wyłącznie z wieku czy rodzinnej hierarchii.

Etap 3. Edukacja i rozwijanie kompetencji

Przyszły sukcesor zdobywa wiedzę i doświadczenie niezbędne do prowadzenia przedsiębiorstwa.

Mogą temu służyć studia, szkolenia, praca w innych firmach, mentoring oraz realizacja samodzielnych projektów.

Etap 4. Motywowanie i wzmacnianie pozycji w firmie

Następca stopniowo przejmuje coraz bardziej odpowiedzialne zadania.

Ważne jest budowanie jego autorytetu wśród pracowników oraz umożliwienie podejmowania samodzielnych decyzji.

Etap 5. Przekazanie uprawnień i obowiązków

Ostatnim etapem jest rzeczywiste przekazanie odpowiedzialności za przedsiębiorstwo.

Nie powinno ono ograniczać się do formalnego wskazania następcy.

Musi oznaczać również możliwość samodzielnego zarządzania firmą.

Cały proces wymaga czasu. Nie powinien zaczynać się dopiero w momencie, gdy właściciel podejmie decyzję o zakończeniu aktywności zawodowej.

Jak sprawdzić, czy następca jest gotowy?

Samo zainteresowanie prowadzeniem rodzinnej firmy nie oznacza jeszcze gotowości do zarządzania.

Dlatego przyszły sukcesor powinien mieć możliwość sprawdzenia swoich kompetencji w praktyce.

Można stopniowo powierzać mu odpowiedzialność za określone projekty, zespoły pracowników lub obszary działalności.

Ważne jest wcześniejsze ustalenie oczekiwań oraz zasad oceny rezultatów.

Następca powinien wiedzieć, jakie umiejętności musi rozwinąć i w jakich obszarach potrzebuje dodatkowego wsparcia.

Pomocna może być również współpraca z mentorem spoza rodziny.

Zewnętrzna perspektywa pozwala ograniczyć ryzyko oceniania kompetencji wyłącznie przez pryzmat rodzinnych relacji.

Warto przy tym zwrócić uwagę na ważne rozróżnienie.

Ktoś może być doskonałym synem lub córką, ale niekoniecznie odpowiednim menedżerem.

I odwrotnie – następca może prowadzić przedsiębiorstwo skutecznie, nawet jeśli jego sposób zarządzania różni się od metod stosowanych przez założyciela.

Kilkoro dzieci w firmie – współpraca czy rywalizacja?

Szczególnym wyzwaniem jest sukcesja w rodzinie, w której kilkoro dzieci chce angażować się w działalność przedsiębiorstwa.

W takiej sytuacji pojawia się pytanie, kto powinien przejąć zarządzanie.

Wybór jednej osoby może prowadzić do poczucia niesprawiedliwości lub rywalizacji.

Nie zawsze jednak konieczne jest powierzenie całej odpowiedzialności jednemu następcy.

Jeżeli dzieci posiadają uzupełniające się kompetencje i potrafią współpracować, możliwy jest podział ról oraz obszarów odpowiedzialności.

Jedna osoba może odpowiadać za sprzedaż, inna za finanse, a kolejna za rozwój produktów lub zarządzanie operacyjne.

Warunkiem powodzenia jest jasne określenie kompetencji, zasad podejmowania decyzji i sposobów rozwiązywania konfliktów.

Warto również odróżnić własność przedsiębiorstwa od zarządzania nim.

Nie każda osoba posiadająca udział w rodzinnym majątku musi uczestniczyć w codziennym prowadzeniu firmy.

Relacje rodzinne mogą pomóc lub przeszkodzić w sukcesji

Sukcesja nie odbywa się w oderwaniu od życia rodzinnego.

Decyzje dotyczące przedsiębiorstwa często wiążą się z emocjami, oczekiwaniami, poczuciem odpowiedzialności i potrzebą uznania.

W przewodniku wskazano trzy grupy niekorzystnych motywacji, które mogą wpływać na decyzję o przejęciu rodzinnego biznesu.

Potrzeba – chęć zdobycia prestiżu, władzy, bogactwa albo akceptacji rodziców.

Konflikt – traktowanie firmy jako miejsca rywalizacji pomiędzy rodzeństwem lub przedłużenia wcześniejszych sporów rodzinnych.

Lęk – obawa przed samodzielnością, sprawdzeniem własnych kompetencji poza rodzinnym przedsiębiorstwem lub utratą wsparcia rodziców.

Takie motywacje mogą utrudniać podejmowanie racjonalnych decyzji biznesowych.

Dlatego równie ważne jak przygotowanie kompetencyjne następcy jest budowanie dobrych relacji i wzajemnego zaufania.

Rodzina powinna mieć możliwość otwartego rozmawiania o oczekiwaniach, obawach i planach dotyczących przyszłości przedsiębiorstwa.

Co z dziećmi, które nie chcą przejąć firmy?

To pytanie ma szczególne znaczenie z perspektywy planowania majątkowego i finansowego.

Wyobraźmy sobie rodzinę, w której rodzice prowadzą przedsiębiorstwo stanowiące najważniejszy składnik ich majątku.

Mają dwoje dzieci.

Syn od kilku lat pracuje w firmie i chce przejąć jej prowadzenie.

Córka wybrała inną drogę zawodową i nie zamierza angażować się w działalność.

Rodzice chcą, aby firma pozostała w rękach syna, ale jednocześnie zależy im na odpowiednim zabezpieczeniu interesów córki.

Powstaje kilka pytań.

Jak określić wartość przedsiębiorstwa? Czy pozostały majątek wystarczy na odpowiedni podział pomiędzy dzieci? Czy następca będzie dysponował środkami na ewentualne rozliczenia? Jakie będą skutki prawne i podatkowe przyjętych rozwiązań?

Do tego dochodzi zabezpieczenie finansowe samych rodziców.

Przedsiębiorca, który przekazuje firmę, może przecież nadal potrzebować regularnych dochodów oraz środków na utrzymanie dotychczasowego poziomu życia.

Dlatego plan sukcesji powinien uwzględniać interesy nie tylko przyszłego właściciela firmy, ale również pozostałych członków rodziny.

Sukcesja wymaga również planu finansowego

W rozmowach o przekazywaniu firm często najwięcej uwagi poświęca się temu, kto zostanie następcą.

Tymczasem nawet dobrze przygotowana osoba może napotkać poważne trudności, jeśli nie zostaną wcześniej uporządkowane kwestie finansowe.

Przekazanie przedsiębiorstwa może wiązać się z koniecznością zapewnienia środków na:

  • rozliczenia majątkowe pomiędzy członkami rodziny,
  • obsługę istniejących zobowiązań,
  • utrzymanie płynności finansowej przedsiębiorstwa,
  • bezpieczeństwo finansowe rodziców,
  • dalsze inwestycje i rozwój firmy.

Właśnie w tym obszarze szczególnego znaczenia nabiera odpowiednie przygotowanie finansowej strony sukcesji.

Jako doradca sukcesyjny i finansowy pomagam przedsiębiorcom analizować ryzyka związane z majątkiem, zobowiązaniami i bezpieczeństwem finansowym rodziny.

Wspólnie można określić, jakie potrzeby finansowe mogą pojawić się podczas zmiany pokoleniowej oraz jakie rozwiązania warto rozważyć, aby ograniczyć ich konsekwencje.

Nie chodzi o to, aby od razu wybierać konkretny produkt finansowy.

Najpierw trzeba zrozumieć sytuację przedsiębiorcy, strukturę jego majątku i oczekiwania poszczególnych członków rodziny.

Dopiero wtedy możliwe jest przygotowanie spójnego planu.

Od czego rozpocząć przygotowanie dzieci do sukcesji?

Pierwszym krokiem powinna być rozmowa.

Nie o tym, kiedy właściciel przekaże firmę, ale czy dzieci rzeczywiście widzą w niej swoją przyszłość.

Warto wspólnie odpowiedzieć na kilka pytań:

  1. Czy dzieci chcą angażować się w prowadzenie przedsiębiorstwa?
  2. Jakie mają predyspozycje, zainteresowania i doświadczenie?
  3. Jakich kompetencji potrzebują, aby samodzielnie zarządzać firmą?
  4. Czy w rodzinie istnieje zgoda co do przyszłego podziału odpowiedzialności?
  5. Jak zabezpieczyć interesy osób, które nie będą prowadziły biznesu?
  6. Czy przedsiębiorstwo i rodzina są finansowo przygotowane do planowanych zmian?

Odpowiedzi nie muszą od razu prowadzić do gotowego rozwiązania.

Pozwalają jednak ustalić, jakie działania należy podjąć i od czego rozpocząć proces.

Dzieci mogą być szansą na rozwój rodzinnej firmy

Zmiana pokoleniowa nie musi oznaczać wyłącznie zakończenia pewnego etapu w historii przedsiębiorstwa.

Może być również okazją do jego rozwoju.

Młodsze pokolenie często wnosi nowe kompetencje, inne doświadczenia zawodowe, znajomość technologii i odmienne spojrzenie na rynek.

Połączenie tych umiejętności z doświadczeniem założycieli może stworzyć wartościowe podstawy do dalszego funkcjonowania biznesu.

Warunkiem jest jednak wzajemny szacunek i gotowość do współpracy.

Rodzice muszą zaakceptować, że następcy mogą prowadzić firmę inaczej niż oni.

Dzieci powinny natomiast rozumieć odpowiedzialność związaną z przejęciem przedsiębiorstwa oraz wartość dorobku wcześniejszego pokolenia.

Najlepsza sukcesja to nie taka, w której dzieci realizują niespełnione oczekiwania rodziców. To taka, w której obie strony świadomie podejmują decyzję o przyszłości firmy.

Dlatego przygotowanie sukcesji warto rozpocząć odpowiednio wcześnie – zanim pojawi się konieczność podejmowania decyzji pod presją czasu.

Bo najważniejszym pytaniem nie zawsze jest: „Któremu dziecku przekażę firmę?”.

Czasem najpierw trzeba zapytać:

„Czy moje dzieci rzeczywiście chcą ją przejąć i czy stworzyłem im warunki, aby mogły zrobić to dobrze?”


Rafał Soberka

Doradca sukcesyjny i finansowy

Pomagam przedsiębiorcom i rodzinom identyfikować ryzyka majątkowe, porządkować sytuację finansową oraz przygotowywać finansowe podstawy sukcesji.

Literatura i źródła

„Przewodnik po sukcesji w firmach rodzinnych”, Polska Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości, 2014, rozdział 3 „Kapitał ludzki w procesie sukcesji”, podrozdział 3.1 „Dzieci szansą na sukcesję”, s. 63–71.

Artykuł jest autorskim opracowaniem zagadnień poruszonych w przywołanej publikacji, uzupełnionym o praktyczną perspektywę planowania finansowego sukcesji. Przykład rodzinny jest hipotetyczny.